بسیج؛ پیونددهنده سرمایه اجتماعی و وفاق ملی در مسیر توسعه ایران

یادداشت علمی به مناسبت هفته بسیج

مقاله ی واصله:

✍️سیداصغرعفتی *

هفته بسیج فرصتی است برای بازخوانی نقش این نهاد اجتماعی–مردمی در تقویت همبستگی ملی و افزایش سرمایه اجتماعی، دو عنصری که در نظریه‌های توسعه سیاسی و اجتماعی به عنوان بنیان‌های اصلی پیشرفت کشورها شناخته می‌شوند. بسیج در چهار دهه اخیر نه‌تنها یک سازمان فرهنگی–اجتماعی، بلکه بستری برای ارتقای اعتماد عمومی، مشارکت مدنی و رضایتمندی اجتماعی بوده است؛ مؤلفه‌هایی که در ادبیات علمی، محور اصلی سرمایه اجتماعی قلمداد می‌شوند.

سرمایه اجتماعی چیست؟

سرمایه اجتماعی مجموعه‌ای از شبکه‌های اعتماد، روابط اجتماعی، مشارکت عمومی و هنجارهای مشترک است که پیوند میان شهروندان و نهادهای حاکمیتی را تقویت می‌کند. سه عنصر «اعتماد»، «مشارکت» و «رضایتمندی عمومی» بیشترین نقش را در کارآمدی این سرمایه دارند. هر جامعه‌ای که از سطح بالاتری از سرمایه اجتماعی برخوردار باشد، توان بیشتری برای حل تعارضات، مشارکت در تصمیم‌سازی‌ها و پیشبرد برنامه‌های توسعه خواهد داشت.

وفاق ملی؛ شرط پایداری توسعه

وفاق ملی، در معنای سیاسی و اجتماعی، عبارت است از اجماع جمعی حول ارزش‌های بنیادین، اهداف کلان ملی و احساس هم‌سرنوشتی میان مردم و دولت. وفاق زمانی شکل می‌گیرد که فاصله بین جامعه و حاکمیت کاهش یابد و اعتماد عمومی به کارآمدی ساختارها تقویت شود. به همین دلیل، نظریه‌پردازان توسعه، وفاق ملی را ستون فقرات ثبات سیاسی، امنیت اجتماعی و رشد اقتصادی پایدار می‌دانند.

بسیج و نقش آن در تقویت سرمایه اجتماعی

بسیج از بدو تشکیل خود نقش مهمی در تقویت سرمایه اجتماعی ایفا کرده است:

۱. افزایش اعتماد اجتماعی

حضور داوطلبانه بسیج در بحران‌ها—از سیل و زلزله تا خدمات‌رسانی اجتماعی—باعث افزایش اعتماد عمومی به نهادهای مردمی و حاکمیتی شده است. اعتماد، نخستین و مهم‌ترین مؤلفه سرمایه اجتماعی است و بسیج در این حوزه نقش بی‌بدیلی داشته است.

۲. ارتقای مشارکت مدنی

فعالیت‌های فرهنگی، اجتماعی، علمی و جهادی بسیج زمینه مشارکت داوطلبانه میلیون‌ها نفر را فراهم کرده است. این مشارکت داوطلبانه، همان «سرمایه مشارکتی» است که پایه توسعه اجتماعی محسوب می‌شود.

۳. افزایش رضایتمندی اجتماعی

خدمات عمومی، فعالیت‌های محرومیت‌زدایی، حمایت از خانواده‌ها، اردوهای جهادی و برنامه‌های آموزشی موجب افزایش رضایت‌مندی بخش‌های قابل توجهی از جامعه شده و پیوند مردم و حاکمیت را تقویت کرده است.

تأثیر سرمایه اجتماعی بر وفاق ملی

فرض اصلی این یادداشت آن است که افزایش سرمایه اجتماعی موجب تقویت وفاق ملی می‌شود. بر اساس پژوهش‌های علمی:

اعتماد عمومی، پذیرش تصمیمات ملی را بالا می‌برد.

مشارکت مدنی، احساس تعلق جمعی را تقویت می‌کند.

رضایتمندی اجتماعی، فاصله روانی بین دولت و مردم را کاهش می‌دهد.

بسیج، به عنوان نهادی گسترده در سراسر کشور، در هر سه محور نقش‌آفرینی کرده و از این طریق به شکل‌گیری وفاق ملی پایدار کمک نموده است.

وفاق ملی و اثرات آن بر توسعه

وفاق ملی تنها پیامد سرمایه اجتماعی نیست؛ بلکه خود عاملی برای توسعه پایدار است:

۱. توسعه سیاسی

وفاق ملی زمینه‌ساز ثبات سیاسی، کاهش تنش‌های اجتماعی و افزایش ظرفیت حکمرانی است.

۲. توسعه اقتصادی

جلب سرمایه‌گذاری، کاهش تعارضات محلی و ایجاد امنیت اقتصادی ؟از پیامدهای وفاق ملی است.

۳. توسعه اجتماعی

تقویت همزیستی، کاهش شکاف‌های اجتماعی و افزایش مشارکت داوطلبانه در امور عمومی.

۴. توسعه فرهنگی

ترویج ارزش‌های مشترک، انسجام فرهنگی و افزایش سرمایه فرهنگی جامعه.

۵. توسعه زیست‌محیطی

همکاری جمعی در حفاظت از منابع، مدیریت بحران‌ها و مشارکت اجتماعی در برنامه‌های محیط‌زیستی.

رابطه دوطرفه سرمایه اجتماعی و وفاق ملی

رابطه میان سرمایه اجتماعی و وفاق ملی، یک چرخه تقویت‌کننده است:

افزایش سرمایه اجتماعی → تقویت وفاق ملی → بهبود توسعه.

افزایش وفاق ملی → تقویت اعتماد و روابط اجتماعی → رشد بیشتر سرمایه اجتماعی.

بسیج در این چرخه، به‌عنوان بازوی اجتماعی جمهوری اسلامی ایران، نقشی تسهیل‌کننده و تقویت‌کننده دارد؛ چراکه هم سرمایه اجتماعی تولید می‌کند و هم حامل پیام‌های وحدت‌بخش ملی است.

جمع‌بندی

هفته بسیج فرصتی برای تأمل دوباره در ظرفیت‌های این نهاد مردمی در پیشبرد توسعه ملی است. بسیج با تولید سرمایه اجتماعی، ارتقای اعتماد عمومی، افزایش مشارکت اجتماعی و تقویت هم‌گرایی ملی، از ارکان اصلی وفاق ملی و پیشبرد فرایندهای توسعه در ایران محسوب می‌شود.

در شرایطی که توسعه نیازمند همکاری جمعی و اعتماد پایدار میان مردم و حاکمیت است، بسیج می‌تواند بیش از گذشته به عنوان پیونددهنده جامعه، دولت و سرمایه اجتماعی در مسیر توسعه ملی ایفای نقش نماید.

*معاون سیاسی، امنیتی و جتماعی فرمانداری ویژه شهرستان آمل

منابع:

۱. پاتنام، رابرت. (۱۳۸۰). بولینگ یک‌نفره: فروپاشی و احیای سرمایه اجتماعی در آمریکا. ترجمه سیدعلی تقوی. تهران: نشر نی.

۲. کلمن، جیمز. (۱۳۷۷). «سرمایه اجتماعی و ایجاد سرمایه انسانی». فصلنامه اقتصاد و توسعه.

۳. فوکو‌یاما، فرانسیس. (۱۳۸۵). اعتماد: فضایل اجتماعی و ایجاد رفاه. ترجمه حسن کریم‌زادگان. تهران: نشر طرح نو.

۴. گیدنز، آنتونی. (۱۳۸۳). جامعه‌شناسی. ترجمه منوچهر صبوری. تهران: نشر نی.

۵. پیران، پ. شریف. (۱۳۹۲). «سرمایه اجتماعی و توسعه ملی». فصلنامه مطالعات توسعه.

۶. اسناد تحوّل بنیادین آموزش و پرورش جمهوری اسلامی ایران، وزارت آموزش‌وپرورش، ۱۳۹۰.

۷. گزارش شاخص‌های سرمایه اجتماعی در ایران، مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، ۱۳۹۸.

۸. یگانه، حسین. (۱۳۹۷). «وفاق ملی و انسجام اجتماعی؛ مبانی، مؤلفه‌ها و شاخص‌ها». مجله سیاست و امنیت.

۹. مصطفوی، محمدرضا. (۱۴۰۰). «نقش نهادهای اجتماعی در ارتقای وفاق ملی؛ مطالعه موردی بسیج». فصلنامه مطالعات راهبردی.

۱۰. گزارش ملی وضعیت سرمایه اجتماعی در ایران، سازمان امور اجتماعی کشور، وزارت کشور، ۱۳۹۹.

۱۱. UNDP. (2016). Human Development Report: Human Development for Everyone.

۱۲. World Bank. (2004). Social Capital and Development: Lessons from the Field.

۱۳. OECD. (2010). Social Capital, Human Capital and Well-Being.

۱۴. Putnam, R. (1995). “Bowling Alone: America’s Declining Social Capital.” Journal of Democracy.